Ιωάννα Παπαντωνίου: Απεβίωσε η γυναίκα που «έραψε» την ιστορία του ελληνικού θεάτρου

Η Ιωάννα Παπαντωνίου, η σπουδαία ενδυματολόγος, σκηνογράφος, ερευνήτρια και ιδρύτρια του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος «Β. Παπαντωνίου» στο Ναύπλιο, έφυγε την Τετάρτη από τη ζωή σε ηλικία 90 ετών, αφήνοντας πίσω της ένα έργο που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα αντιλαμβάνεται το ένδυμα, τη μορφή και την ιστορική μνήμη. Η απώλειά της στερεί από τον ελληνικό πολιτισμό μια προσωπικότητα που κατάφερε να μετατρέψει τη λαογραφία από μια «στατική» επιστήμη σε μια ζωντανή καλλιτεχνική δημιουργία, σφραγίζοντας με την υπογραφή της τις μεγαλύτερες στιγμές του σύγχρονου θεάτρου.

Ίδρυσε το Ίδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου προς τιμή του πατέρα της. Οργάνωσε και παρουσίασε δεκάδες εκθέσεις και εκδόσεις για τις ελληνικές τοπικές φορεσιές και την μόδα, δίδαξε στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Πατρών, βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών.

Το Ίδρυμα «Βασίλης Παπαντωνίου» στο Ναύπλιο αποτελεί το επιστέγασμα μιας πορείας όπου η τέχνη του θεάτρου συνάντησε την επιστήμη της λαογραφίας. Σήμερα, η ελληνική σκηνή είναι φτωχότερη, αλλά οι «κώδικες» που εκείνη θέσπισε παραμένουν η πρώτη ύλη για κάθε νέο δημιουργό.

Οι 5 παραστάσεις-σταθμοί που άλλαξαν το «βλέμμα» μας

Η Ιωάννα Παπαντωνίου δεν υπήρξε απλώς μια συνεργάτιδα των κορυφαίων σκηνοθετών, αλλά μια συν-δημιουργός που επαναπροσδιόρισε τη δραματουργική σημασία του κοστουμιού.

1. «Πέρσες» του Αισχύλου (Θέατρο Τέχνης, 1965)

Η συνεργασία της με τον Κάρολο Κουν στους «Πέρσες» θεωρείται τομή στην ιστορία του σύγχρονου θεάτρου. Η Παπαντωνίου απομάκρυνε το αρχαίο δράμα από τη «χολιγουντιανή» απεικόνιση των λευκών χιτώνων, εισάγοντας κοστούμια που έμοιαζαν με γλυπτά από γήινα υλικά. Η αισθητική της πρόταση συνδύαζε την αυστηρότητα της τραγωδίας με μια εσωτερική, σχεδόν τελετουργική δύναμη που καθήλωσε το κοινό στην Επίδαυρο.

2. «Όρνιθες» του Αριστοφάνη (Θέατρο Τέχνης)

Στους «Όρνιθες», η Παπαντωνίου απελευθέρωσε τη φαντασία της. Χρησιμοποίησε στοιχεία από τη λαϊκή παράδοση και το παιχνίδι, δημιουργώντας πουλιά που δεν ήταν απλές μιμήσεις της φύσης, αλλά σύμβολα ελευθερίας και σάτιρας. Τα χρώματα και οι υφές της δημιούργησαν έναν οπτικό κόσμο που έγινε το σήμα κατατεθέν της αριστοφανικής κωμωδίας για τις επόμενες δεκαετίες.

3. «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή (Εθνικό Θέατρο)

Στην προσέγγισή της για την «Ηλέκτρα», η Παπαντωνίου εστίασε στη διαλεκτική σχέση του ενδύματος με το σώμα και την κίνηση του Χορού. Τα κοστούμια της είχαν μια «βάναυση» κομψότητα, χρησιμοποιώντας υφάσματα που «μιλούσαν» για τον πόνο και την εκδίκηση, αποδεικνύοντας ότι η ενδυματολογία είναι αναπόσπαστο κομμάτι της σκηνοθετικής ερμηνείας.

4. «Μήδεια» (Συνεργασία με τον Αλέξη Μινωτή)

Η συνεργασία της με τον Αλέξη Μινωτή στη «Μήδεια» ανέδειξε την ικανότητά της να ερευνά τις ανατολίτικες ρίζες του μύθου. Αντί για το κλασικό ελληνικό ένδυμα, η Παπαντωνίου εισήγαγε στοιχεία που παρέπεμπαν στην Κολχίδα, δίνοντας στη Μήδεια μια εξωτική και ταυτόχρονα απειλητική διάσταση, που υπογράμμιζε την ιδιότητα της «ξένης» και της «μάγισσας».

5. «Η Φόνισσα» του Παπαδιαμάντη (Θεατρική διασκευή)

Εδώ η Παπαντωνίου συνέδεσε την ιδιότητά της ως λαογράφου με αυτήν της ενδυματολόγου. Μετέφερε στο σανίδι την αυθεντική ατμόσφαιρα της Σκιάθου του 19ου αιώνα, όχι ως μια στείρα ηθογραφία, αλλά ως ένα σκοτεινό, ψυχολογικό τοπίο. Η ακρίβεια στις υφές και τα δεσίματα των μαντιλιών έδωσαν στην παράσταση μια συγκλονιστική αλήθεια.

Η Κατερίνα Σακελλαροπούλου για τον θάνατο της Ιωάννας Παπαντωνίου

Τα θερμά της συλλυπητήρια εξέφρασε η τ.Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κατερίνα Σακελλαροπούλου για τον θάνατο της Ιωάννας Παπαντωνίου κάνοντας λόγο για μια σπουδαία μορφή του ελληνικού πολιτισμού.

Ειδικότερα, στη δήλωσή της η κα Σακελλαροπούλου αναφέρει:

«Με συγκίνηση αποχαιρετώ την Ιωάννα Παπαντωνίου, σκηνογράφο και ενδυματολόγο, μια σπουδαία μορφή του ελληνικού πολιτισμού.

Το έργο της για την έρευνα, διάσωση και ανάδειξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, αποτελεί πολύτιμο κεφάλαιο για τη χώρα μας.

Σημαντική υπήρξε η δουλειά της στο θέατρο και τεράστια η προσφορά της μέσω του Ιδρύματος «Βασίλη Παπαντωνίου» στο Ναύπλιο, το οποίο γιόρτασε τα 50 του χρόνια με τη συναρπαστική έκθεση ΔΙΑΣΜΑ στο Μουσείο Μπενάκη. Στους οικείους της εκφράζω τα θερμά μου συλλυπητήρια».